‘Aha! En nu?’ Hannah Arendt Instituut lanceert haar eigen videopodcast

Eenzaamheid, nostalgie, engagement en begrip: Karine Claassen zoekt met experts en bekende gasten naar het aha-moment.
Lees verder >>

Deel dit bericht

Opstandsgericht anarchisme: wanneer kritiek op ‘het systeem’ geweld rechtvaardigt

Bij de recente studentenbetogingen in Frankrijk en België braken rellen uit. Wie zit daarachter? Een deel van dat geweld komt van een stroming die weinig mensen kennen: het opstandsgericht anarchisme. Het wil de staat omverwerpen en vindt geweld tegen gebouwen en personen daarvoor toelaatbaar.

Het maakt zelden doden, maar wel veel schade, en blijft daardoor te vaak buiten beeld. Onderzoeker Mauro Lubrano noemde zijn artikel uit 2024 niet voor niets “Hidden in Plain Sight”: in het volle zicht verborgen.

Wij zetten zijn inzichten van Lubrano voor je op een rij. Je leest wat deze groepen drijft, hoe ze werken en waarom ze zo onderbelicht blijven. Daarna volgen vijf aandachtspunten voor jouw lokaal bestuur.

Wat is opstandsgericht anarchisme?

Anarchisten wijzen allemaal autoriteit en hiërarchie af, maar over hoe de ideale samenleving eruitziet en hoe je die bereikt, zijn ze het oneens. Veel anarchisten geloven in geweldloosheid, maar niet allemaal. Lubrano richt zich op een stroming die daar anders over denkt: het opstandsgericht anarchisme.

Opstandsgericht anarchisme (ook insurrectionair anarchisme genoemd) is een vorm van anarchisme dat tegen de staat en haar machtsstructuren is. In dit wereldbeeld is de staat het gezicht van een systeem dat mensen onderwerpt. Behalve de staat zelf gelden ook politie, gevangenissen, rechtbanken, banken, bedrijven, universiteiten en technologie als steunpilaren van dat systeem en dus als mogelijk doelwit. Hun doel is een revolutie, en daarvoor vinden ze geweld tegen eigendommen of personen toelaatbaar. De vernieling van een gebouw is daarom meer dan enkel materiële schade: ze treft iets wat de staat vertegenwoordigt en toont de buitenwereld dat het systeem kan worden neergehaald.

Hun overtuiging staat vast, maar een concrete gebeurtenis bepaalt wanneer ze in actie komen. Denk aan de omstandigheden in gevangenissen, een milieuconflict, de opkomst van extreemrechts of de coronamaatregelen.

Een voorbeeld is Alfredo Cospito, een Italiaanse anarchist in de gevangenis. Hij ging in hongerstaking tegen zijn detentieregime. Zijn zaak raakte verbonden met de strijd tegen het gevangeniswezen en de staat, en in verschillende landen volgden solidariteitsbetogingen en symbolische aanvallen.

Wie hun acties wil begrijpen, moet dus naar twee dingen kijken: het wereldbeeld en de concrete aanleiding.

Hoe organiseren ze zich?

Ook deze anarchisten wijzen hiërarchie af. Daarom werken ze zonder leiders, in kleine en autonome cellen. Die cellen delen een visie en een doel,  maar treden alleen op, of werken samen aan een specifieke actie of campagne. 

Een klassieke leider ontbreekt, maar iemand kan anderen wel inspireren door doelwitten aan te wijzen. Dit gebeurt vaak via het voorbeeld: een cel voert een actie uit en legt uit waarom. Andere cellen volgen, soms in een ander land, zonder dat ze met elkaar hoeven te praten. Zo raken acties over grenzen heen verbonden, bijvoorbeeld via netwerken als de Informal Anarchist Federation, het International Revolutionary Front en de Conspiracy of Cells of Fire.

Hoe gaan ze te werk?

Binnen die losse netwerken werken ze op twee sporen. Publiek nemen ze deel aan betogingen en moedigen ze geweld aan, bijvoorbeeld met de “black bloc”-tactiek: zwart gekleed en gemaskerd, zodat niemand herkenbaar is. Clandestien saboteren ze eigendommen, stichten ze brand of vallen ze personen aan. Het geweld varieert van symbolische vernielingen tot grote schade en, in uitzonderlijke gevallen, doden. Meestal gebruiken ze eenvoudige middelen. Sommige cellen, vooral in Italië en Griekenland, beschikken over geavanceerdere middelen, maar dat blijft de uitzondering. Toch kunnen ook eenvoudige middelen veel aanrichten.

Een zwart blok loopt voorop tijdens een betoging tegen repressie en de bewakingsstaat in Hamburg, december 2007. (Foto: Autonome NewsflasherInnen/Wikimedia Commons)

Dat geweld richt zich tegen gebouwen of tegen personen. Hun keuze hangt niet af van hoe belangrijk het doelwit zelf is, maar van wat het vertegenwoordigt. Een overheidsgebouw, een bank, een bedrijf of een universiteit staat voor het systeem dat ze willen neerhalen. Een aanval daarop treft dat systeem en intimideert de mensen binnen of buiten het gebouw. Ook personen kunnen doelwit zijn, zoals politici, diplomaten, politieagenten en rechters. Ze hoeven niet hoog in de hiërarchie te staan. Het volstaat dat ze iets vertegenwoordigen, zoals de staat, de politie of het gerecht.

Soms bepaalt ook complotdenken wie of wat een doelwit wordt. Ze zien technologie, zoals communicatie, geneeskunde of artificiële intelligentie, als een instrument waarmee staat en bedrijven mensen controleren. Tijdens de coronapandemie deden ook geruchten over vaccins en 5G de ronde. Lubrano koppelt dat aan aanslagen op telecombedrijven, ziekenhuizen en wetenschappers.

Dat complotdenken is minder wijdverbreid en minder georganiseerd dan bij sommige rechtse bewegingen, en binnen de beweging verzetten ook mensen zich ertegen. Toch kan het tot mobilisatie en geweld leiden.

Waarom is opstandsgericht anarchisme niet zo bekend?

Onderzoeker Mauro Lubrano bracht opstandsgericht anarchisme in 2024 in kaart in zijn artikel “Hidden in Plain Sight”. De titel zegt het al: als fenomeen is het onderbelicht.

Onderzoek naar anti-overheidsextremisme richt zich vooral op rechtsextremisten, zoals QAnon of de Duitse Reichsbürger, en op een handvol landen. Toch zijn gewelddadige anarchisten in een aantal landen aanzienlijk aanwezig, vooral in Zuid-Europa.

Lubrano noemt enkele redenen voor die lacune. Grote aanslagen schokken en zetten onderzoek en maatregelen in gang. Geweld met weinig doden schokt minder en krijgt dus minder aandacht, ook als het geregeld voorkomt en veel schade aanricht. 

Een demonstrant gooit een molotovcocktail tijdens rellen met de politie in Kyiv, januari 2014. (Foto: Brendan Hoffman/Getty Images)

Daarnaast volgt onderzoek vaak wat de veiligheidssector als grootste dreiging ziet: eerst jihadisme, nu extreemrechts. Hierdoor valt anarchistisch extremisme buiten beeld.

Ook taal is een drempel. Gewelddadig anarchisme zit vooral in Zuid-Europa en Latijns-Amerika, en onderzoekers uit Engelstalige landen kennen de taal en de context daar vaak niet.

Tot slot zijn de kwesties die deze groepen aankaarten, zoals sociale ongelijkheid of antifascisme, vermoedelijk maatschappelijk meer aanvaard. Daardoor krijgt het geweld dat ermee wordt gerechtvaardigd minder aandacht.

Wat we niet weten

Lubrano wil die lacune opvullen. Zijn artikel is een conceptueel overzicht op basis van andere wetenschappelijke artikelen, rapporten en casussen. Het geeft inzicht in hun overtuigingen, hoe ze zich organiseren, wat hen mobiliseert en wat ze als doelwit zien.

Het is geen representatieve studie van het fenomeen, dus veel vragen blijven open. Volgens een recent rapport, waar Lubrano naar verwijst, ontbreken exacte cijfers over aanslagen en daders. Ook is er geen brede analyse van het gebruik van internet en sociale media, en de drijfveren van radicalisering zijn slecht begrepen. Het artikel voorspelt niets en bewijst geen toename van de dreiging in Vlaanderen.

Elke beweging en elke casus moet daarom in zijn eigen context worden bekeken. Ook binnen deze milieus verschillen de werkwijzen sterk, en veel activisme blijft geweldloos. Niet alles is dus “het veiligheidsprobleem van het anarchisme”.

Lubrano pleit voor een doelgerichte en proportionele aanpak die de rechtsstaat respecteert.

Een zwart blok tijdens de Poolse vrouwenstaking in Wrocław, februari 2021. (Foto: Mafo/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Wat kan je als lokaal bestuur doen?

Wat doe je als lokaal bestuur met dit alles? Hieronder vijf aandachtspunten, onze vertaling van Lubrano’s inzichten naar de Vlaamse context. Ze werden niet in zijn artikel zelf onderzocht.

  1. Kijk naar gedrag, niet naar overtuiging. Kritiek op de staat, de politie of extreemrechts is legitiem. Ook deelnemen aan een betoging of een antifa-symbool dragen maakt iemand nog niet tot een dreiging. Reden tot zorg is er pas bij intimidatie, oproepen tot geweld of concrete voorbereidingen. Benoem ook wat je niet weet.
  2. Ken de lokale aanleidingen. Acties volgen vaak op een concreet dossier, zoals een omstreden project, een politie-interventie of een gevangeniszaak. Wie die spanningen kent, ziet escalatie sneller aankomen en kan het gesprek over de onderliggende grief aangaan voordat die gekaapt wordt.
  3. Bescherm wie “het systeem” symboliseert. Mandatarissen, ambtenaren en politiemensen kunnen doelwit worden van intimidatie of geweld. Zorg voor een laagdrempelige meldprocedure en voor nazorg. Laat de bevoegde diensten de dreiging inschatten.
  4. Meet de impact breder dan het aantal slachtoffers. Herhaalde vernielingen, brandstichting of bedreigingen ontwrichten een gemeenschap, ook als niemand gewond raakt. Breng terugkerende doelwitten of boodschappen samen in kaart in de LIVC-R. Let wel: dezelfde symbolen betekenen nog geen verband.
  5. Reageer proportioneel en blijf aanspreekbaar. Een zwaar of stigmatiserend optreden bevestigt het vijandbeeld van “de onderdrukkende staat” en kan escalatie uitlokken. Werk samen met middenveld en vertrouwensfiguren, leg uit waarom je optreedt en evalueer achteraf of de spanningen zijn afgenomen. Democratische weerbaarheid vraagt een bestuur dat geweld begrenst en tegelijk in gesprek blijft.

Bron: Lubrano, M. (2024). Hidden in Plain Sight: Insurrectionary Anarchism in the Anti-Government Extremism Landscape. Perspectives on Terrorism, 18(1), 37–61. https://www.jstor.org/stable/27301119