De autocratiserende tsunami is aan land gekomen in het Westen

Democratie verliest wereldwijd terrein. Dr. Kamil Bernaerts, politicoloog en fellow van het Hannah Arendt Instituut, laat overtuigend zien hoe recente cijfers wijzen op een verontrustende wereldwijde opmars van autocratie. Van de Verenigde Staten tot Europa: ook gevestigde democratieën blijken minder vanzelfsprekend dan vaak wordt gedacht.

Auteur: Dr. Kamil Bernaerts | Gepubliceerd op 2 april 2026 op kamilbernaerts.com

De democratische erosie die zich voor onze ogen ontvouwt in de Verenigde Staten onder president Trump is dramatisch in zowel stijl als omvang – maar het is helaas geen uniek geval. Als politicologen zijn we ondertussen grotendeels overtuigd dat de democratie wereldwijd in de verdrukking komt. We bevinden ons, kortom, midden in een derde golf van autocratisering.

Om te meten hoe wijdverspreid en steil deze golf is, vertrouwen de meeste onderzoekers op de breed vertrouwde V-Dem-dataset. V-Dem is een onderzoekscentrum verbonden aan de Universiteit van Göteborg in Zweden, dat macro-niveau data verzamelt via expertbevragingen over een uitgebreide batterij van democratie-gerelateerde indicatoren.

Op 17 maart publiceerden ze hun jaarlijks rapport over de wereldwijde staat van de democratie samen met de 2025-update van hun publiek beschikbare dataset. De bevindingen zijn, zonder overdrijving, dramatisch. De derde golf van autocratisering zwakt nog niet af – integendeel. De mondiale staat van de democratie is teruggevallen naar het niveau van 1978 terwijl een ongekend aantal landen autocratiseert. De golf, ondertussen uitgegroeid tot een tsnunami, heeft elke regio van de wereld bereikt. Het voortbestaan van de wereldwijde democratie is ernstig in gevaar.

Hoe erg is het gesteld met de democratie?

Op basis van de regimeclassificatie van V-Dem kunnen we de wereld in 2025 in kaart brengen zoals in Figuur 1. Donkerrode en oranje landen zijn respectievelijk gesloten en electorale autocratiëen; regimetypes die vrije en eerlijke verkiezingen missen (hoewel electorale autocratiëen wel partijverkiezingen toelaten) en fundamentele democratische rechten niet beschermen. Lichtblauwe en donkerblauwe landen zijn electorale en liberale democratieën, die beide vrije en eerlijke verkiezingen houden. Liberale democratieën bieden daarnaast ook nog eens een sterke bescherming van fundamentele rechten en vrijheden (meer over deze indexering).

De verdeling over deze categorieën is al veelzeggend: slechts 7% van de wereldbevolking leeft in liberale democratieën, terwijl 28% in gesloten autocratiëen leeft. Opvallender nog: meer mensen leven nu in gesloten autocratiëen dan in alle democratieën samen (26%). Voor het tweede jaar op rij is de liberale democratie het minst voorkomende regimetype ter wereld. Breed beschouwd leeft nu bijna drie op de vier burgers onder autocratisch bewind.

Dit vertegenwoordigt een scherpe neerwaartse trend ten opzichte van de piek van de meest recente democratiseringsgolf (zie Figuren 2 en 3). Rond 2005 leefde ongeveer 17% van de wereldbevolking in een liberale democratie. Dit is ondertussen meer dan gehalveerd tot slechts 7%, grotendeels gedreven door de spectaculaire democratische achteruitgang in de Verenigde Staten.

De daling in het aantal liberaal-democratische landen is even schrijnend: van een piek van 45 in 2010 bleven er in 2025 nog slechts 31 over. Omdat we vertrekken van een historisch uitzonderlijke periode van democratische verwezenlijkingen (de zogenaamde derde golf van democratisering), vervallen landen niet onmiddellijk tot gesloten autocratieën. Zo’n proces heeft meer tijd nodig. Het merendeel van de terugvallende democratische staten belandt daarom eerst in de categorie van de electorale democratie. De groei van deze categorie mag dan ook niet als goed nieuws worden beschouwd. Jammer genoeg echter beperkt de autocratiserende tendens zich niet tot democratieën alleen: in landen die al autocratisch waren, is ook een verdere autocratisering duidelijk zichtbaar.

“Jammer genoeg echter beperkt de autocratiserende tendens zich niet tot democratieën alleen: in landen die al autocratisch waren, is ook een verdere autocratisering duidelijk zichtbaar.”

Dr. Kamil Bernaerts

Kijken we verder terug in de geschiedenis, dan zitten we vandaag nog ver onder het wereldwijde hoogtepunt van autocratie van vóór 1950. Maar de beoordeling van V-Dem is desalniettemin ontnuchterend: bijna alle winsten van de derde democratiseringsgolf – die begon met de Anjerrevolutie in Portugal in 1974 – zijn inmiddels uitgewist.

Het tempo en de intensiteit van de autocratisering nemen ook toe. In 2025 leefde maar liefst 41% van de wereldbevolking in autocratiserende landen (zie Figuren 4 en 5). Misschien het meest opvallend van alles: terwijl autocratisering tot voor kort zeldzaam was in het Westen, zijn het nu juist West-Europa en Noord-Amerika die een duizelingwekkende (bevolkingsgewogen) daling in het gemiddelde democratieniveau registreren.

Zo brengt V-Dem democratie in beeld

Om deze indicatoren empirisch te meten en te construeren, maakt V-Dem gebruik van een specifieke methodologie. Omdat de variabelen in kwestie – kwaliteit van de liberale democratie, electorale integriteit, persvrijheid, enzovoort – wetenschappelijke concepten zijn in plaats van rechtstreeks waarneembare verschijnselen, kunnen ze niet op een eenvoudige manier worden gemeten. V-Dem doet daarom beroep op meer dan 4.500 landenexperts die hun beoordelingen op al deze dimensies geven. Via een geavanceerde techniek om individuele vertekeningen te minimaliseren worden deze beoordelingen vervolgens samengevoegd tot schaalbare land-jaar data (bv. België in 2025).

Welke pijlers van de democratie staan onder druk?

Voorbij de brede regimeclassificaties laten V-Dems data ons ook toe om precies te identificeren welke pijlers van de democratie achteruitgaan. Het patroon is consistent in autocratiserende landen. Vrijheid van meningsuiting, en persvrijheid in het bijzonder, is de meest universeel afgetakelde pijler. Overheidscensuur van de media verslechtert in 32 van de 44 huidige autocratiserende landen (73%), waarmee het veruit het meest gebruikte instrument is in het arsenaal van de autocratiseerder. De omvang van de ommekeer sinds 2000 is duizelingwekkend: 25 jaar geleden verbeterden 52 landen op het vlak van vrijheid van meningsuiting terwijl slechts vijf achteruitgingen; vandaag is die verhouding volledig omgekeerd, met 44 die achteruitgaan en slechts elf die verbeteren. De vrijheid van academische en culturele expressie, zelfcensuur in de media en de intimidatie van journalisten nemen allemaal breed af.

Onderdrukking van het maatschappelijk middenveld is intussen dramatisch toegenomen en is de op één na meest voorkomende autocratiserende tactiek geworden. Dit is bijzonder verontrustend, gezien de centrale rol van een levendig maatschappelijk middenveld in gezonde democratieën (zie bijvoorbeeld het belangrijke werk dat het Hannah Arendt Instituut verricht in Vlaanderen). Dit soort onderdrukking treft nu 30 van de 44 autocratiserende landen (68%), tegenover 22 (49%) slechts een jaar eerder – een stijging van 19 procentpunten in één enkel jaar. Organisaties die werken aan mensenrechten, milieubescherming, minderheidsrechten of politieke oppositie worden geconfronteerd met door de staat opgelegde beperkingen in meer dan twee derde van alle autocratiserende landen tegelijk.

Het derde grote aandachtsgebied is de erosie van checks and balances: het ondergraven van de instellingen die de uitvoerende macht aan democratische banden leggen. Parlementair toezicht, rechterlijke onafhankelijkheid en naleving van rechterlijke uitspraken nemen allemaal af in een groot en groeiend aantal landen. In de Verenigde Staten daalden de wetgevende beperkingen op de uitvoerende macht met maar liefst een derde in één enkel jaar, de grootste dergelijke daling in de Amerikaanse geschiedenis sinds 1789, tot het laagste niveau in meer dan een eeuw.

De boodschap die uit V-Dems data naar voren komt, is dan ook ondubbelzinnig: autocratiseerders snoeren de pers de mond, verstikken het maatschappelijk middenveld en versterken de uitvoerende macht. Vrije verkiezingen (in electorale democratieën) blijven daarentegen voorlopig grotendeels intact.

Washington leidt, maar in de verkeerde richting

Autocratisering treft nu elke regio ter wereld, al verschilt het karakter en de intensiteit ervan. West-Europa en Noord-Amerika – van oudsher het kloppend hart van de mondiale democratie – registreren nu de meest opvallende bevolkingsgewogen daling in het gemiddelde democratieniveau, voornamelijk gedreven door ontwikkelingen in de Verenigde Staten. Onder de tweede ambtstermijn van president Trump onderscheiden de VS zich als het meest dramatische en wereldwijd verstrekkende geval; V-Dem wijdde een heel hoofdstuk van hun jaarrapport eraan. De Verenigde Staten zijn niet alleen een van de machtigste en meest invloedrijke landen ter wereld, maar dragen ook een enorme symbolische betekenis als een van de oudste en meest gerespecteerde democratieën in de moderne geschiedenis. Als het stormt in Washington …

In één enkel jaar daalde de VS van de 20ste naar de 51ste plaats in V-Dems mondiale democratieranglijst, waarbij de score op de Liberale Democratie-index daalde van 0,79 naar 0,57 – de grootste daling in één jaar in de Amerikaanse geschiedenis teruggaand tot 1789. Het huidige democratieniveau in de VS is nu gelijk aan dat van 1965, het jaar van de Voting Rights Act en het symbolische startpunt van een volwaardig functionerende Amerikaanse democratie. De drijvende kracht is wat V-Dem omschrijft als “de meest snelle uitvoerende machtsconcentratie in de moderne geschiedenis”: een systematische concentratie van macht in het presidentschap ten koste van het Congres, de rechterlijke macht, de pers, het maatschappelijk middenveld en de academische wereld. De wetgevende beperkingen op de uitvoerende macht daalden met een derde in één enkel jaar, terwijl de vrijheid van meningsuiting, burgerrechten en rechterlijke onafhankelijkheid allemaal scherp achteruitgingen. Om dit in perspectief te plaatsen: Viktor Orbán had er vier jaar voor nodig om een vergelijkbare daling te bewerkstelligen in Hongarije; Aleksandar Vučić in Servië acht jaar; Narendra Modi in India en Recep Tayyip Erdoğan in Turkije elk ongeveer een decennium. Trump deed het in één jaar.

Democratie is kwetsbaar, maar niet weerloos

De VS zijn jammer genoeg niet alleen onder de gevestigde democratieën die afglijden. Het Verenigd Koninkrijk werd voor het eerst als autocratiserend geïdentificeerd vanaf 2020, gedreven door scherpe dalingen in vrijheid van meningsuiting en persvrijheid. Italië voegde zich bij die lijst in 2021. Kroatië, Slowakije en Slovenië werden allemaal in 2025 geclassificeerd als nieuwe autocratiseerders. Hongarije verdiept zijn autocratische traject al sinds 2009 en is nu een stevig geconsolideerde electorale autocratieë. India – tot voor kort ’s werelds meest bevolkte democratie – ondergaat sinds 2008 een trage maar systematische democratische erosie, gedreven door aanvallen op persvrijheid, het maatschappelijk middenveld en institutionele onafhankelijkheid. De les is ongemakkelijk maar duidelijk: liberale democratieën die ooit immuun geacht werden voor de autocratiserende golf, blijken ook kwetsbaar.

Tegen deze achtergrond bieden een klein aantal democratiserende gevallen voorzichtige redenen voor hoop. Het meest opmerkelijke Europese voorbeeld is de ommekeer van Polen na de verkiezingen van 2023, die de brede coalitie van Donald Tusk aan de macht bracht na jaren van erosie onder de Wet en Rechtvaardigheid-partij. Polen is er tot dusver in geslaagd de autocratisering terug te draaien zonder een democratische instorting, al blijft het land onder zijn democratieniveau van 2015. Brazilië stopte zijn autocratiserende traject eveneens en keerde het om onder Lula, mede geholpen door de strafrechtelijke veroordeling van Bolsonaro en zijn daaropvolgende kandidatuurverbod – een belangrijke bevestiging van de trias politica en de veerkracht van democratische instellingen. In sub-Saharaans Afrika boekten zowel Botswana als Mauritius betekenisvolle democratische vooruitgang via vreedzame electorale machtswisselingen in 2024. Deze ‘ommekeer’-gevallen tonen aan dat democratische achteruitgang niet onomkeerbaar is, en dat verkiezingen cruciale mogelijkheden blijven voor koerscorrectie. Tegelijkertijd werd in 2025 geen enkele op zichzelf staande democratisering vastgesteld – in tegenstelling tot landen die slechts terugveerden van een eerdere periode van autocratisering – wat suggereert dat de mondiale aantrekkingskracht van democratie als model is vervaagd.

Een wake-up call voor ons allemaal

Voor degenen onder ons die gepriviligieerd genoeg zijn om in stabiele liberale democratieën zoals België te leven, kan het verleidelijk zijn om deze tendensen als een ver-van-mijn-bed-show te beschouwen. Dat zou een ernstige vergissing zijn – en niet enkel uit solidariteit met burgers elders. De huidige golf van autocratisering is ongekend niet alleen in haar omvang en intensiteit, maar ook in wie haar aandrijft. Voor het eerst omvatten de voornaamste motoren van democratische achteruitgang een aantal van de economisch en geopolitiek machtigste landen ter wereld. Vier van de vijf meest bevolkte landen op aarde zijn nu autocratiëen (China, India, Indonesië en Pakistan), en de Verenigde Staten – verreweg de grootste economie ter wereld en het historische anker van de naoorlogse liberale orde – gaan pijlsnel achteruit op vrijwel elke democratische dimensie. Gemeten aan bbp-gewogen gemiddelden staat het mondiale democratieniveau nu op het laagste punt in meer dan 50 jaar, meer dan 36% gedaald ten opzichte van de piek in 2000.

Dit is van belang omdat de instellingen die onze mondiale orde besturen nu in toenemende mate worden gevormd door autocratische of snel autocratiserende staten. Internationale normen rond mensenrechten, persvrijheid, de rechtsstaat en democratische legitimiteit staan onder voortdurende en gecoördineerde druk – van binnenuit de organen die ontworpen zijn om ze te handhaven. Handelsakkoorden, buitenlandse beleidsakkoorden, hulpcondities en multilaterale akkoorden over klimaat of veiligheid worden allemaal hervormd door staten waarvan de binnenlandse politieke logica steeds autocratischer wordt. Voor burgers van liberale democratieën is het begrijpen van deze context niet optioneel: het is essentieel om de internationale gebeurtenissen, diplomatieke spanningen en beleidswijzigingen te kunnen begrijpen die ons heden in toenemende mate bepalen.

Nog belangrijker: de autocratiserende tsunami is aan land gekomen in het Westen. De Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Italië – al lang gevestigde leden, zo niet oprichters van de westerse democratische traditie – worden nu geclassificeerd als landen in een actieve autocratiseringsperiode. Liberale instellingen staan overal onder druk. Dit rapport is dan ook in de eerste plaats een herinnering eraan dat democratie broos is en nooit als vanzelfsprekend mag worden beschouwd. Het moet dienen als een wake-up call om de democratie overal te verdedigen.